İspanyol Yazınında Esperpento Gerçeği: Valle Inclán'ın “Bohemya Işıkları” Oyununda Esperpentist Yansımalar

Hüseyin Güngör ŞAHİN

Öz


Bir zamanlar ülkesinde güneş batmayan dev bir imparatorluk olarak anılan fatihler ülkesi İspanya için 19. yüzyıl sonu ile 20. yüzyıl başları felaket yıllarıdır. Son sömürgelerin kaybı, iç çatışmalar ve kargaşa, yaraları uzun yıllar sarılamayacak derin bir bunalıma neden olmuştur. Çöküntüye karşı tepkiden doğan ve toplumu uyanışa davet eden "98 kuşağı" döneme damgasını vurmuştur. Bu kuşağın bir üyesi Ramón del Valle-Inclán (1866-1936) İspanyol ve dünya edebiyat tarihinin özgün, yenilikçi ve çığır açan yazarlarından biridir. Yüzyıl dönümü İspanya’sının trajik gerçeğini, kullandığı "esperpento" tekniği ile okura ulaştırmayı başaran yazar, gerçek tarih ile kurguyu birleştirerek çöküntü içerisindeki dönem İspanya’sının adeta geniş bir panoramasını çizer. Bunu yaparken geleneksel yöntemlerden uzaklaşarak yeni tarz ve üsluplar yaratır, yeni bakış açıları ortaya koyar. Valle-Inclán dönem İspanya'sının kültürel, sosyal ve ideolojik yapısını, kötümser ruhunu en iyi şekilde yansıtan yazarlardan biridir. Gerçeğin sistematik olarak deforme edildiği yazın türü olarak belleklere kazınan "esperpento" anlayışını, yazarın ilk baskısı 1920 yılında yayınlanan “Luces de Bohemia (Bohemya Işıkları)” adlı oyununda en açık örneği ile görmek mümkündür ki zaten bu eserle tiyatro dünyasına yeni bir soluk getirmiştir. Eser bir yandan modernist dönemin ışıltısı ve kahramanca yaşantıyı i şlerken, diğer yandan bohem ve gece yaşantısıyla özdeşleştirilen geçmişi çağrıştırırcasına dönemin tarihi gerçeğine alternatif olarak gözüken yaşama biçiminin bir dışa vurumu olarak okura ulaşır. Bu ışıltı ve karanlık adeta gölgeler ve ışıkların oyunudur. Oyunda toplumun bilinçlendirilmesi ve sorunlara çözüm arayışı ekseninde, ülkenin içinde bulunduğu acı gerçek sistematik olarak deforme edilerek algılama düzeyi yükseltilmeye çalışılmıştır. Bu çalışmada, bir edebi tür ve dünyaya bakmanın yeni bir yolu olarak "esperpento" kavramı tarihsel ve kuramsal açıdan değerlendirilecek, "Bohemya Işıkları" adlı oyun irdelenerek, gerçeğin adeta bir dışa vurumu yönüyle esperpento yansımaları incelenecektir. Bu bağlamda, dönem İspanya'sının bir bakıma kültürel, toplumsal ve ideolojik manifestosu niteliği taşıyan eserin, eleştirerek güldüren ayrıca toplumu canlandıran arka planının ortaya konulması amaçlanmaktadır.

Anahtar Sözcükler


İspanyol Tiyatrosu; Valle-Inclán; 98 Kuşağı; Bohemya Işıkları; Esperpento; Grotesk; Tarih; Kültür

Tam Metin:

PDF